ከይር ታይምስ

የዲጂታል ዜና እምብርት

ሚዲያው ማንንም ሳይፈራ ለእውነት የሚቆመው መቼ ነው

በሳይንስ ሙዚየም “የሚዲያ እመርታ ለትርክት ግንባታ” በሚል መሪ ቃል የተካሄደው ውይይት፣ በሚዲያ እና በዲሞክራሲያዊ ሥርዓት መካከል ስላለው ግንኙነት መሰረታዊ የሆነ የተዛባ ግንዛቤን የሚያንጸባርቅ ነው። ጠቅላይ ሚኒስትር ዐቢይ አሕመድ ሚዲያዎች “በዓላማ” እና “በሙሉ እይታ” ሊንቀሳቀሱ ይገባል ሲሉ ያስተላለፉት መመሪያ፣ በግርድፉ ሲታይ ሙያዊ ጥራትን ለመጠየቅ የቀረበ ቢመስልም፤ አገሪቱ ካለችበት ነባራዊ የፖለቲካ ሁኔታ አንጻር ሲመዘን ግን አራተኛውን መንግሥት (ሚዲያን) የመገራት እና የመንግሥት የኮሙኒኬሽን ክንፍ የማድረግ ስትራቴጂያዊ ሙከራ መሆኑን ያሳያል። “የትርክት ግንባታ” የሚለውን ጽንሰ-ሐሳብ በሚዲያ ሥራ ውስጥ እንደ ግብ ማስቀመጥ በራሱ፣ ከሙያዊ እና ከሥነ-ምግባር አኳያ ሲታይ እጅግ የተሳሳተ አካሄድ ነው። የነፃ ሚዲያ ቀዳሚ ተግባር ትርክቶችን መገንባት ሳይሆን ትርክቶችን መበታተንና መመርመር ነው። ጋዜጠኝነት የሚኖረው ሥልጣንን ለመጠየቅ፣ እውነታዎችን ለማጣራት እና ለሕዝቡ ያልተቀባባ እውነታን ለማቅረብ እንጂ መንግሥት የሚፈልገውን ታሪክ ለመሸረብ አይደለም። አንድ የመንግሥት መሪ ሚዲያው የጋራ ብሔራዊ ትርክት ላይ እንዲያተኩር ሲጠይቅ፣ ጋዜጠኞች የሥልጣን ተቆጣጣሪነት ሚናቸውን ትተው የፕሮፓጋንዳ ግንበኞች እንዲሆኑ እየጠየቃቸው ነው። ትርክት የሚገነባ ሚዲያ ስኬቶችን ብቻ መርጦ የሚያጎላ እና ውድቀቶችን የሚቀብር በመሆኑ፣ ከነፃ ዘገባ ይልቅ የመንግሥት የፕሮፓጋንዳ መሣሪያ የመሆን ዕድሉ የሰፋ ነው። በተጨማሪም ጠቅላይ ሚኒስትሩ ስለ “ሙያዊ ሥነ-ምግባር” እና “ዓላማ” ደጋግመው ማንሳታቸው፣ በመንግሥት በኩል ለሚመጣ ሳንሱር እንደ ምቹ የቋንቋ ጋሻ የሚያገለግል ነው። በመንግሥት ተቆጣጣሪዎች እጅ ላይ ሲወድቅ “ሥነ-ምግባር” የሚለው ቃል የመንግሥትን ፍላጎት የማይጋፉ ድምፆችን ለማፈን እንደ መመዘኛ ሊያገለግል ይችላል። መንግሥት ለሀገር የሚጠቅሙ “ዓላማዎችን” እና “ሙሉ እይታዎችን” እሱ ራሱ የሚወስን ከሆነ፣ ማንኛውም ሥርዓታዊ ሙስናን፣ የሰብዓዊ መብት ጥሰትን ወይም የፖሊሲ ውድቀትን የሚያጋልጥ ዘገባ “ሥነ-ምግባር የጎደለው” ወይም “ዓላማ ቢስ” ተብሎ ሊፈረጅ ይችላል። እውነተኛ የሚዲያ ሥነ-ምግባር ምንጩ ነፃነት እና እውነትን መፈለግ እንጂ ከመንግሥት የፖለቲካ አጀንዳ ወይም “ሀገርን የመገንባት” ግቦች ጋር መጣጣም አይደለም። ምናልባትም በጠቅላይ ሚኒስትሩ ንግግር ውስጥ እጅግ አስገራሚው ነጥብ፣ ሚዲያዎች ለእውነት መሥራት እንዳለባቸውና “እውነት ዋጋ የሚያስከፍል ቢሆንም እንኳን” ደፍሮ መሥራት ይገባል ማለታቸው ነው። ይህ ንግግር በአገሪቱ ካለው ተጨባጭ እውነታ አንጻር ሲታይ እጅግ አሽሟጣጭ ነው። በኢትዮጵያ ለእውነት የመቆም “ዋጋ” የገበያ ድርሻን ማጣት ወይም የሕዝብ ትችት መጋፈጥ ብቻ አይደለም፤ ይልቁንም ያለአግባብ መታሰርን፣ አካላዊ ማስፈራሪያን እና ስደትን የሚያካትት ነው። መንግሥት እውነት ዋጋ እንደሚያስከፍል እየተናገረ፣ በሌላ በኩል ደግሞ ያንን ዋጋ የሚያስከፍለውን የሥልጣን መሣሪያ እሱ ራሱ መያዙ ትልቅ ተቃርኖ ነው። መንግሥት እውነትን በእርግጥ የሚሻ ከሆነ፣ ቀዳሚ ተግባሩ ጋዜጠኞችን በመጠበቅ እና የሕግ ዋስትና በመስጠት የእውነትን “ዋጋ” ወደ ዜሮ ማውረድ መሆን ነበረበት። ይህ ካልሆነ ግን “ዋጋ መክፈል” የሚለው ንግግር ለጋዜጠኞች ከቀረበ ጥሪ ይልቅ እንደ ማስፈራሪያ ሊሰማ ይችላል። ጠቅላይ ሚኒስትሩ መንግሥት ለሚዲያዎች ስለሚያደርገው “ድጋፍ” ሲያነሱም፣ ድጋፉ ባለሙያዎች በሥራው እንዲቆዩ ለማድረግ እንጂ ይዘት ላይ ተጽዕኖ ለማሳደር እንዳልሆነ ገልጸዋል። ሆኖም ግን በሚዲያ እና በመንግሥት መካከል የሚፈጠር የገንዘብ ወይም የቁሳቁስ ጥገኝነት ለነፃነት ማነቆ መሆኑ የማይቀር ነው። ምንም እንኳን ቀጥተኛ ትዕዛዝ ባይሰጥም እንኳ፣ የመንግሥት ድጋፍ መኖር ጋዜጠኞች ራሳቸውን እንዲገደቡ (self-censorship) ያደርጋል። በመንግሥት ድጎማ ወይም በልዩ ጥቅማጥቅሞች ላይ የሚደገፉ የሚዲያ ተቋማት ያንን ግንኙነት ሊያበላሹ የሚችሉ ጥልቅ ምርመራዎችን ለማድረግ አይደፍሩም። እውነተኛ የሚዲያ ድጋፍ ማለት ክፍት እና ተወዳዳሪ ገበያ መፍጠር፣ እንዲሁም መንግሥት በኤዲቶሪያል ውሳኔዎች ላይ ጣልቃ እንዳይገባ የሚከለክል ገለልተኛ የፍትሕ ሥርዓት መገንባት ነው። በመጨረሻም፣ “ርዕስ መሸጥን” መተቸት እና ከጥላይ ትንተና ይልቅ “ጠቅለል ያሉ እይታዎች” ላይ እንዲያተኩሩ የቀረበው ጥሪ፣ የመንግሥት መሥሪያ ቤቶች መረጃን በሚከለክሉበት እና ግልጽነት በጠፋበት ሁኔታ ውስጥ ተግባራዊ ሊሆን የማይችል ነው። መረጃ በታፈነበት ሁኔታ ሚዲያዎች እንዴት ጥልቅ ትንተና ሊያቀርቡ ይችላሉ? ለማጠቃለል ያህል፣ ኢትዮጵያ ከብሔራዊ ትርክት ጋር የተሰለፈ ሚዲያ አያስፈልጋትም። ይልቁንም ያንን ትርክት ለመፈተን የሚደፍር ሚዲያ ነው የሚያስፈልጋት። የመንግሥት ሚና የጋዜጠኞችን ደኅንነት ማረጋገጥ እና የመረጃ ነፃነትን ማስከበር እንጂ ለመላው የሚዲያ ዘርፍ የኤዲቶሪያል አማካሪ መሆን አይደለም። ሚዲያው ወደፊት እመርታ እንዲያሳይ ከተፈለገ፣ ከመንግሥት ጥላ ሥር ወጥቶ ማንንም ሳይፈራ ለእውነት ብቻ የሚቆምበት ሥርዓት ሊፈጠር ይገባል።