በትሪሊዮኖች የተሰናዳው የ2019 ረቂቅ በጀት ማንን ይታደጋል?

የሚኒስትሮች ምክር ቤት ለ2019 በጀት ዓመት የሚውል 2.33 ትሪሊዮን ብር ግዙፍ ረቂቅ በጀት በተለመደው የ“እጅ ማውጣት” ሥነ-ስርዓት በሙሉ ድምፅ አፅድቋል። ወደ ትሪሊዮን የሚያንዣብብን በጀት ማፅደቅ ከአስተዳደራዊ ፍላጎት ባለፈ ጥብቅ የኢኮኖሚ ማብራሪያን ይጠይቃል። ነገር ግን ረቂቁ ወደ ሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ሲያመራ፣ ከጀርባው ያለው የመንግሥት ትረካ ከእውነተኛ የፊስካል ስትራቴጂ ይልቅ በጥንቃቄ የተሰናዳ የሕዝብ ግንኙነት (PR) ዘመቻ ይመስላል። ገዥው አካል የሚጠቀማቸው ቃላት እንደተለመደው የድል አድራጊነት ስሜት የተሞሉ ናቸው። በነባሩ የማክሮ ኢኮኖሚ ማሻሻያ ማዕቀፍ አማካኝነት የሀገሪቱ ኢኮኖሚ ከነበረበት መዋቅራዊ ቀውስ “እየተላቀቀ” እንደሆነና የመንግሥት መሠረቶችም “በከፍተኛ ሁኔታ እየተጠናከሩ” እንደሚገኙ ተነግሮናል። እርግጥ ነው፣ በፖለቲካ ውስጥ ተስፋን መሰነቅ አስፈላጊ ነው፤ ነገር ግን በእውነታ ላይ ያልተመሰረተን የኢኮኖሚ ስኬት ካባ ለጥፎ፣ ይህን የመሰለ ግዙፍ እና የዋጋ ግሽበትን ሊቀሰቅስ የሚችል በጀትን ለመሸፈን መሞከር አደገኛ አካሄድ ነው። ምክር ቤቱ ይህ በጀት የተዘጋጀው አሁን ላይ እየተተገበረ ያለው የማክሮ ኢኮኖሚ ሪፎርም በፈጠረው የተረጋጋ መነሻ ላይ እንደሆነ ይገልጻል። ነገር ግን ለተራው የኢትዮጵያ ዜጋ እና ለግል ዘርፉ ይህ “ማሻሻያ” መረጋጋትን ሳይሆን የመግዛት አቅምን ክፉኛ የፈተነ ከፍተኛ ጫና ነው። የውጭ ምንዛሬ ማስተካከያው፣ የገቢ ዕቃዎች ዋጋ መናር እና ስልታዊ የዕቃ አቅርቦት ሰንሰለት መቋረጥ የአገር ውስጥ የዋጋ ግሽበትን አባብሰውታል። ቀድሞውኑ በከፍተኛ የኑሮ ውድነት በታነቀ ኢኮኖሚ ውስጥ ከ2.3 ትሪሊዮን ብር በላይ መርጨት፣ በገንዘብ ገበያው እሳት ላይ ነዳጅ እንደማፍሰስ ይቆጠራል። የዚህ በጀት ከፍተኛው ድርሻ የተመደበው ለመደበኛ ወጪዎች; ይኸውም ከቀን ወደ ቀን ለሚገዝፈው የመንግሥት ቢሮክራሲ ማስኬጃ—እና ለክልሎች ድጋፍ ነው። የረጅም ጊዜ ሀብት የሚፈጥሩና መሠረተ ልማትን የሚገነቡ የካፒታል ወጪዎች፣ የመንግሥትን የዕለት ተዕለት አስተዳደራዊ ሕልውና ለማስቀጠል በሚወጣው ወጪ ጥላ ሥር ሲሸፈኑ፣ በጀቱ የ“ትራንስፎርሜሽን” መሣሪያ መሆኑ ያበቃና የመንግሥት መዋቅርን ብቻ ማቆያ ይሆናል። ለክልል መንግሥታት ከፍተኛ ድጋፍ መመደቡ ሕገ-መንግሥታዊ ግዴታ ቢሆንም፣ ባለንበት ተጨባጭ ሁኔታ ግን ተጠያቂነትን በተመለከተ ከባድ ጥያቄ ያስነሳል። ግልጽና ጥብቅ የአፈፃፀም መለኪያዎች ከሌሉ፣ እነዚህ ግዙፍ የገንዘብ ፍሰቶች መዋቅራዊ ብቃት በሌላቸው የክልል መስተዳድሮች ውስጥ ተበትነው ሊቀሩ ይችላሉ፤ ይህም የገጠሩን ማህበረሰብ ሕይወት ለማሻሻልም ሆነ የአካባቢን ምርታማነት ለማነቃቃት አይውሉም። በተጨማሪም፣ ምክር ቤቱ ይህ በጀት ከአስር ዓመቱ መሪ የልማት ዕቅድ እና ከዘላቂ የልማት ግቦች (SDGs) ጋር በትክክል እንደሚጣጣም በኩራት ይናገራል። ግቦችን በወረቀት ላይ ማጣጣም ቀላል ነው፤ ዋናው ፈተና ግን ሀገሪቱን ይበልጥ ወደ እዳ አረንቋ ውስጥ ሳይከቱ ይህንን 2.33 ትሪሊዮን ብር እንዴት ፋይናንስ ማድረግ ይቻላል የሚለው ላይ ነው። የአገር ውስጥ የታክስ ሰብሳቢነት ሥርዓት አሁንም ደካማ በሆነበት እና ዓለም አቀፍ የብድር ገበያዎች በጣም በጠበቡበት በዚህ ወቅት፣ መንግሥት ወደ ከባድ የአገር ውስጥ ብድር ወይም ወደ ማዕከላዊ ባንክ የገንዘብ ማተሚያ ማሽን የመዞር አደጋው ከፍተኛ ነው። ሁለቱም አማራጮች ደግሞ በመጨረሻ ድሃውን ዜጋ በስውር የዋጋ ግሽበት ታክስ መቀጣታቸው የማይቀር ነው። ረቂቁ አሁን ወደ ሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ተመርቷል። ያለፈው ታሪካችን ማሳያ ከሆነ፣ የፓርላማው ግምገማ ከይስሙላ የዘለለ አይሆንም—ከጥቂት ድራማዊ ክርክሮች በኋላ በዝምታ መፅደቁ አይቀሬ ነው። ኢትዮጵያ ለይስሙላ አስተዳደር የሚሆን ጊዜ የላትም። ይህን ያህል ግዙፍ በጀት ትልቅ ስለሆነ ብቻ ሊወደስ አይገባም፤ ይልቁንም የስህተት ህዳጉ ወደ ዜሮ ስለተጠጋ በጭንቅላት ሊመረመር ይገባል። ፓርላማው እነዚህ ትሪሊዮኖች እንዴት እንደሚገኙ፣ እንደሚተገበሩ እና ኦዲት እንደሚደረጉ ዝርዝር ማብራሪያ ካልጠየቀ፣ ይህ በጀት የተገባውን “ማህበራዊና ኢኮኖሚያዊ ሽግግር” አያመጣም። ይልቁንም የፊስካል አምባገነንነት ማሳያ ሆኖ ይቆማል፤ ተራው ዜጋም ለመንግሥት ልጓም አልባ ምኞት የመጨረሻውን ከባድ ዋጋ እንዲከፍል ይገደዳል።